Аар Айыы итэҕэлин билиҥҥи уонна инники туруга

(Саха Итэҕэлин III Конференциятыгар этиллибит тыл)

 — Итэҕэлбит билиҥҥи сүрүн төрүтэ хайдах туруктааҕый уонна сибилигин киирэн барар кыахтаах дуо?

   Саха Итэҕэлин туһунан аҕыйах кинигэ таҕыста. Ол үчүгэй! Былыр бобуллубут, үтүрүллүбүт, сүппүт даҕаны итэҕэли аҕыйах сыл иһигэр сөргүтэн, бачча үлэ оҥоһуллубута улахан үөрүүлээх. Ол гынан баран, Аар Айыыбыт Итэҕэлин сүрүн төрүтэ, сомоҕото сурулла, бар дьоҥҥо дьүүлгэ тахса илик. Ол иһин биһиги Айыы киһитэ хайдах буолуохтааҕын, ханнык ирдэбиллэри тутуһуохтааҕын, кини туох сиэрдээх-майгылаах  киһитин, тугу ылыныахтааҕын, көмүскүөхтээҕин, тугу утарыахтааҕын, ханнык Таҥараҕа үҥүөхтээҕин, ол үҥүү хайдах сиэрдээн-туомнаан ыытыллыахтааҕын туһунан тугу да билбэппит. Билбэппит Аар Айыы Итэҕэлин уопсай суулана сылдьар араас үгэстэн араарыыны, атын итэҕэллэртэн ыраастааһыны. Аар Айыы Итэҕэлин дьоҥҥо-сэргэҕэ хайдах киллэрэрбитин билбэппит. Билбэппит Аар Айыы Итэҕэлигэр оҕону, эдэр ыччаты хайдах иитиэхпитин. Аар Айыы Итэҕэлинэн тулалыыр эйгэҕэ, төрөөбүт айылҕаҕа дьайыыны, алгыһы тэрийиэхпитин, киһини дьиҥ Айыы киһитэ оҥоруохпутун.

   1995 с. Итэҕэл маҥнайгы конференциятыгар, онтон Тойон Сүбэ мунньаҕар Итэҕэл төрүтүн, сомоҕотун эбэтэр Итэҕэл каноннарын үллэстэн суруйуоҕуҥ диэбитим. Ол болҕомтоҕо ылыллыбакка хаалбыта. 

   Аар Айыы Итэҕэлин каноннарын суруйуу итэҕэл бастакы дьиэтэ-уота буолуохтаах. Ити каноннар сурулла иликтэринэ, Айыы дьиэтин тутан даҕаны, сөпкө үлэлэтэр кыахпыт суох. Итинник бэлэмэ суох олорон, Айыы дьиэтин тутан баран, ол дьиэбитигэр таҥхаланар, ол-бу хара эбэрээттэри ыытар абааһы дьиэтигэр кубулутуохпут.

   Бу конференцияҕа, дьиҥэр, Итэҕэл каноннарын суруйуу, Итэҕэли хайдах киллэрии, Айыы киһитин иитии туһунан кэпсэтии уонна туһааннаах программа оҥоһуллуохтаах этэ дии саныыбын. Сыл аайы ойууннааһыҥҥа, этнографияҕа, үһүйээҥҥэ, тылга, историяҕа, көрүүлэниигэ, үгэстэргэ хабааннаах дакылааттары истэбит. Олортон Аар Айыы Итэҕэлигэр сөптөөх, наадалаах диэн талан ыларбыт бэрт дуона суох курдук. 

   Аар Айыы Итэҕэлин каноннарын сүрдээх кичэллээхтик суруллуохтаах. Тойон Сүбэ манна анал хамыыһыйа тэрийиэхтээх. Оттон каноннары суруйар дьон киэҥ билиилээх буолуохтаахтар. Бу үлэ Тойон Сүбэ биир дьоһуннаах соруга.

   Каноннар сурулла  илик буоланнар, Итэҕэл диэн өйдөбүлгэ наһаа элбэҕи бииргэ суулаан илдьэ сылдьабыт. Айыы Итэҕэлигэр үгэстэри, былыргы үрүҥ-хара сиэри-туому барытын, көрүүлэниини, тылы, нууччаттан киирбит саҥа дьыллааҕы бараһыайданыылары, спиритизмы, таҥханы, бүлүүһэ сүүрдүүтүгэр тиийэ, атын омуктартан киирбит религиознай бырааһынньыктар сорох көстүүлэрин, билиҥҥи экстрансенсорика, хара магия элеменнэрин, ойууннааһын сорох сиэрин-туомун барыларын биир хаһаахха симэн илдьэ сылдьабыт уонна ону бутугас оҥорон дьоҥҥо-сэргэҕэ соҥнуубут. Бу бутугастан дьиҥнээх Аар Айыы Итэҕэлэ араарыллан, дьоҥҥо-сэргэҕэ дьиҥ Сырдык Итэҕэл быһыытынан тахсыахтаах. Бу биир улахан сорук. Бу сорук туоллаҕына эрэ, Аар Айыы Итэҕэлэ чуолкайданар, олоххо киирэр кыахтанар.

   Аар Айыы Итэҕэлигэр улахан охсууну туох да дакаастабыла суох бэйэлэрин өйдөбүллэрин киллэрэ сатааччылар оҥоруохтарын сөп. Холобур, 22 ахсаан — ытык ахсаан. Ити — Ыһыах күнэ. Күн сиргэ саамай чугаһыыр кэмэ. Ити саха ойуутугар-оһуоруогар сурулла сылдьар диэһин баар. Эмиэ да сөп курдук. Ол гынан баран, доҕоттоор, өйдөөн көрүөҕүҥ. Бэс ыйын 22 күн — Күн Сиргэ саамай чугаһыыр кэмэ, бу 1917с. киирбит сэбиэскэй халандаар быһыытынан. Ол иннинээҕи, Петр I иннинээҕи халандаар эмиэ атын эбээт. Омуктар бары тус-туһунан халандаардаахтар.

   Былыргы сахалар хардарыта ыалдьыттаһар буолан, бары биир күн ыһыахтаабат этилэр. Дьэ, оччоҕо хантан тыллар, сыыппаралар суруллубут ойууларын буллулар? Сурукпут чугас сытарын билбэккэ сылдьыбыт эбиппит дии! Итинник мээнэ таайан көрүү итэҕэлгэ да, наукаҕа да суох буолуохтаахтар.

   ААР АЙЫЫ ИТЭҔЭЛЭ УОННА СУДААРЫСТЫБА

   Итэҕэли судаарыстыба билиннэҕинэ, эбэтэр бэйэтин итэҕэлинэн оҥордоҕуна эрэ, ол итэҕэли дьиҥнээх итэҕэл буолла диэн билинэллэр. Былыр христианство үгүс дойдуларга улаханнык биллибэккэ, туоратыыга сылдьыбыта. Ол кэмҥэ христианствоны итэҕэйээччилэри өлөртөөһүн эмиэ буола сылдьыбыттаах.

   Билигин республикабытыгар олорор омуктар уонча араас итэҕэллэрэ билигин күөнтэһэр,  илин былдьаһар туруктаахтар. Дьокуускайга таҥара дьиэлэрэ бөҕө тутуллан эрэллэр. Барыта 60-ча итэҕэллэр баар буоллулар. Атын итэҕэллэр бары илиигэ тутулла сылдьар суруктаахтар, итэҕэллэрэ каноннардаах. Бу өттүнэн биһиги төрүтэ оҥоһулла, сурулла илик итэҕэлбит улаханнык сүүйтэрэр. Каноннары элбэх киһи сүбэлэһэн, ырытан оҥоруон наада. Манна философтар, историктар кыттыыны ылыахтаахтар. Ол эрэ кэнниттэн Итэҕэл обществота Итэҕэл үлэтин көҥүллэтэр курдук сокуоҥҥа, Конституцияҕа киллэрии — судаарыстыба өйөбүлэ, билиниитэ. Оттон Аар Айыы Итэҕэлэ Саха судаарыстыбатын сүрүн итэҕэлэ буолуохтаах диирбитигэр бүгүн өссө эрдэ. Тоҕо диэтэххэ, каноннара суох итэҕэли хайа судаарыстыба уопсай билиниигэ таһаарыаҕай? Онтон Саха Республикатын салалтатын иннигэр Аар Айыыбыт Итэҕэлин сөргүтэргэ, атаҕар туруорарга туруорсар буоллахпытына, бу чахчы баар итэҕэл эбит дэтэр курдук оҥотсторбут, чөкөтүнэрбит наада.

   КИМ ДЬИҤНЭЭХ ИТЭҔЭЙЭЭЧЧИ БУОЛУОН СӨБҮЙ?

   Аар Айыы Итэҕэлэ олоххо киирэр төрүтэ оҥоһулуннаҕына, аны итэҕэйээччилэр наадалар. Онон дьиҥнээх итэҕэйээччи кимий диэн боппуруоска тохтуу түһүөҕүҥ. Эрэйи-муҥу көрдөххө, иэдээҥҥэ түбэстэххэ, чугас киһигин сүтэрдэххэ, туох эрэ улахан көмөҕө наадыйан бараҕын. Ол наадыйар көмөнү киһи дьонтон-сэргэттэн толору ылбат. Ол иһин кини оннук күүһү Аан Дойду Үрдүкү күүстэригэр көрдүүр. Ол көрдөөһүн түмүгэр  үс суол арыллар: 

Бастакынан, Үрдүк Таҥара Итэҕэлин суолунан барыы. Кинилэр Таҥараны итэҕэйэр үтүө дьоҥҥо кубулуйаллар. Итэҕэл кинилэргэ куттара-сүрдэрэ, өйдөрө-санаалара ырааһырар, быыһанар суоллара буолар.

Иккис суол: хараҥа, абааһы күүстэригэр сүгүрүйүү, кинилэргэ кулут буолуу, кинилэр күүстэрин туһанан өһү-сааһы ситиһэн, быстах үөрүүгэ киирии уонна сыыйа абааһытыйыы.

Үһүс суол: өй-санаа муҥурданыытыгар киирэн арыгы, наркомания, о.д.а. куһаҕан дьаллыктарга ылларыы. Онон Итэҕэли дьоҥҥо тарҕатыы — Таҥараҕа Итэҕэл суолунан ыытыы буолар.

   Эрэйи эҥээринэн тэлбиттэр! Муҥу-сору эҥээрдэспиттэр! Сэрии сутугар аччыктаабыттар! Хара кииннэрэ хааннааҕыттан хара үлэҕэ көлүллүбүттэр! Тулаайахтар, атаҕастаммыттар, оҕо саас үтүөтүн билбэтэхтэр! Сымыйаннан балыллыбыттар, кырдьыктара сабыллыбыттар! Үтүөлэрэ, үлэлэрэ сыаналамматахтар! Бука бары быыһаныыны Үрүҥ Аар Тойон Итэҕэлигэр көрдөөҥ! Булуҥ Итэҕэли, туоххаһыйбыт куккутун-сүргүтүн Аар Айыы Итэҕэлинэн угуттааҥ! 

   ИТЭҔЭЛИ КИМ КИЛЛЭРИЭХТЭЭҔИЙ?

   Бу боппуруоска элбэх киһини кытта кэпсэппитим. Ол иһигэр Буддийскай Итэҕэлгэ тус бэйэтин уһуннук көрдөнөн, эрэйдэнэн тиийбит Г.Н.Никифоровы—Дабзан Арганы кытта. Кини маннык эппитэ: «Итэҕэли итэҕэлгэ бэйэлэрэ эрэйдэнэн кэлбит дьон киллэрэллэр. Фольклору, араас кинигэлэри ааҕан уонна науканан үлүһүйэн буолбатах.» Бу сөптөөх этии дии саныыбын. Итэҕэли, биллэн турар, дьиҥнээх итэҕэйээччи таһымыгар тиийбит киһи киллэрэр. Дьиҥнээх итэҕэйээччи таһымыгар тиийии бэрт эрэйдээх суол. Дьиҥнээх итэҕэйээччи сирэйиттэн-хараҕыттан кытта көстөр.

   Үйэтигэр эрэйи көрбөтөх, биирдэ да аччыктаабатах, тоҥмотох, хара үлэни билбэтэх, олоҕуттан олус дуоһуйан, хайа эрэ үрдүкү тойону кытта кэпсэппититтэн олус үөрэн, кимиэхэ эрэ куһаҕаны оҥорбутуттан олус сылаанньыйан, хараҕын үөннээхтик быһыччы көрөн мичээрдии сылдьар киһиттэн итэҕэйээччини, итэҕэли тарҕатааччыны оҥорбоккун.

   Киһини иитиэххэ-үөрэтиэххэ, билиини, өйдөбүллэри иҥэриэххэ сөп. Ол эрээри олоҕу билбэт киһини төһө да иитэн итэҕэйээччи уонна итэҕэли тарҕатааччы да оҥорбоккун. Оннук ньыма куйаар куолуһуттары эрэ элбэтиэн сөп. Итэҕэли норуоттан тахсыбыт талааннаах эрэ дьон оҥоруохтара. Билигин баар дьон көмөлтө эрэ буолуохпут: сорох итэҕэл бастакы хамсааһынын оҥоруо, сорох итэҕэл төрүтүн уһансыа, сорох бэйэтэ билэ-билэ, билбэккэ да, итэҕэлгэ буортуну оҥоруо.

   Аар Айыы Итэҕэлэ үс түһүмэхтээн, сыһан-соһон син олоххо киириэ. Маҥнайгы түһүмэххэ, сыыһалаах-халтылаах да буоллар, Итэҕэл төрүтэ оҥоһуллуоҕа. Ити түһүмэххэ: «Чэ, сарсын субуотунньукка тахсаарыҥ», — диэбит курдук, Итэҕэли чочуйбакка, сыыһатын ылҕаабакка, киллэрэ сатааһын куттала баар. Итэҕэли судаарыстыба баһылыктарыгар туһалаах оҥоро, карьера, бэйэ интэриэһигэр туһана сатааһын эмиэ баар буолуоҕа.

   Иккис түһүмэххэ Итэҕэли сыыһа өйдөөбүт дьон баһыйа кэлиитэ элбиэҕэ. Ол да буоллар, бу түһүмэххэ Итэҕэли олохтуур төрүттэр үөскүөхтэрэ. Онтон сэрии буолан ыһан кэбиспэтэҕинэ, үһүс түһүмэх кэмэ кэлиэҕэ. Ол кэмҥэ Айыы Итэҕэлин киллэриэхтээх Улуу Киһи көстүө. Кин маҥнай балачча уһун кэмҥэ оччо биллибэккэ-көстүбэккэ итэҕэйээччилэр ортолоругар сылдьыаҕа. Онтон үлэтин эҥсилээхтик саҕалыаҕа.

   ЭДЭР ЫЧЧАККА ҮЛЭ

   Итэҕэли киллэриигэ сүрүн үлэ ыччакка ананыахтаах. Оҕону дьиэ кэргэҥҥэ, оҕо тэрилтэлэригэр иитии Аар Айыы Итэҕэлин тыынынан ыытыллыахтаах. Оҕо киһини өйдүөҕүттэн бэйэтин итэҕэлин, Ийэ Айылҕатын, бар дьонун, төрөөбүт тылын, төрүт культуратын, төрөппүттэрин ытыктыы, таптыы үөрэниэхтээх. Омук быһыытынан уратытын, омугар киһи ытыктыаҕа туох баарын үөрэтиэхтээх.

   Улахан сорукпут: эдэр ыччат өйүн-санаатын атын омуктар буортулаах дьайыыларыттан араҥаччылааһын буолар. Ол туох дьайыыларый? Үтүгүннэрии. Куһаҕан барыта — үтүктүүттэн. Табах, арыгы, наркомания, куһаҕан музыка, олоххо баар түктэри быһыылар — барылара үтүктүү түмүктэрэ. Билигин оҕо киһини билиэҕиттэн үтүктэн олорууну көрөр уонна үтүктэн барар. Оҕо кыратыгар букатын өйдөөбөт музыкатын истэр, үҥкүүтүн үҥкүүлүүр. Онтон арыый улаата түһээт, табах тардар, арыгы иһэр, наркотиктанар. Америкаҕа соруйан тахсыбыт киинэлэри көрө-көрө, үтүктэн охсуһар, ийэтигэр-аҕатыгар, дьоҥҥо-сэргэҕэ ол киинэлэр геройдарын курдук туттан-хаптан сыһыаннаһар. Итини барытын буолуохтааҕын курдук көрөн эрэ кэбиһэбит. Оттон ис дьиҥэ тугуй? Ыччаппытын атын омуктарга былдьатыы буолбатах дуо?! Ыччат таҥаһа «фирменнэй», өйө-санаата «фильменнай» буолла. Сахатыттан туох хаалла? Маннык киһини хайдах итэҕэйээччи оҥоруоҥуй? Баҕар, кини оскуолаҕа сыана ылаары төрүт культураны, тылы үөрэтиэҕэ.

   Манна ыччат буруйа суох. Буруйдаахпыт биһиги, урукку көлүөнэ дьоно, ыччаты үтүктээйи буолууттан быһаабатахпыт. Буруйдаах — маннык дьайыылары босхо ыытан кэбиспит тутул. Онон эдэр ыччат өйүн-санаатын үтүктээйи буолууттан быыһыырга сөптөөх үлэ, иитии ньымаларын толкуйдуоҕуҥ.

Аар Айыы итэҕэлэ олох төрдүнэн үлэни ааҕар — II

«Кэскил», муус устар 1 к. 1997 с.

Улуу Айыы Ойууна В.А. Кондаков, «АЙЫЫМ ДЬОНУГАР», 92-96 стр., Дьокуускай 1997 с.