Балаҕан ыйын бастакы күнэ: Хомолтолоох чахчылар

Тыа сиригэр оскуолаҕа киирэр оҕо тоҕо суох буолла?

Тыа сирэ саха дьонугар ураты күндү суолталаах, олоҕун тухары сүрэҕэр сөҥөрөн илдьэ сылдьар ааспат-арахпат өйдөбүлэ. Дэлэҕэ мындыр дьон этиэхтэрэ дуо: “Куораттарга нэһилиэнньэ олорор, онтон тыа сиригэр – норуот”.

Билии күнүн үөрэ-көтө бэлиэтээтибит, маанымсыйбыт, дуоспуруннаммыт оҕолорбут сайын устата ахта охсубут оскуолаларын боруогун атыллаатылар, учууталларын, бииргэ үөрэнэр доҕотторун көрүстүлэр.

Ол эрээри, бу үөрүүлээх, өрө көтөҕүллүүлээх күҥҥэ сороҕор киһини харааһыннарар түгэннэр эмиэ баар буолаллар. Кэнники сылларга саха дьонун барытын долгутар көстүү – тыа сирин олохтоохторо улуус кииннэригэр, киин куоракка көһүүлэрэ, ону ааһан төрөөбүт-үөскээбит Сахабыт сириттэн төрүт даҕаны өрөспүүбүлүкэ таһыгар, эбэтэр букатын да атын омук сиригэр барыылара.

Бу көһүү биир сүрүн төрүөтүнэн төрөппүттэр оҕолорун үрдүк хаачыстыбалаах билиини биэрэр куорат оскуолаларыгар үөрэттэрээри, эбэтэр үрдүк үөрэххэ киирбит оҕолорун көрө-истэ сылдьаары батыһыылара буолар. Барыта – оҕо барахсан туһугар, барыта – киниэхэ туһуланар.

Инньэ гынан, үйэлэрин тухары тыа сиригэр сүөһү-ас тутан, бэйэтин илиитинэн оҥорон таһаарбытынан аһаан-сиэн быр-бааччы олорбут аҕамсыйбыт саастаах саха дьоно куоракка кэлэн ипотека  ылан, 20-30 сыллаах хабалаҕа киирэллэр, дьиэ куортамнаан, быстах-остох үлэ көстүбүтүгэр махтанан тиийбэт тирбэҕэ, таппат тараһа буолан олороллор.

Бу күннэргэ бассаапка Сунтаар улууһун оскуолаларыгар маҥнайгы кылааска киирэр оҕолор ахсааннарын испиэһэгэ тарҕанна. Бу кэлэр кэскилбититтэн төһө оҕо үөрэнэрин көрдөрөр көннөрү отчуот эрэ буолбатах, бу – олохпут бүгүҥҥү күннээҕи хартыыната. Бу аата – улуустарбыт кииннэрэ, куораттар саха дьонун пылесоһунан оборор курдук, тыа сирин саха дьонуттан “ыраастаан” бүтэрэн эрэллэр.

Бу табылыыссаҕа киирэн, “иһинээҕи миграция” диэн ааттанар тыа сириттэн саха дьоно куоракка көһүүлэрин сыыппаралдарынан көрүөххэ сөп.

Саха сиригэр тыа сирин нэһилиэнньэтэ  1989 сылга муҥутуур элбии сылдьыбыт эбит. Ол курдук, ити сыл Сунтаарга – 26 035, Бүлүүгэ – 28 704, Ньурбаҕа – 28 672 киһи олоро сылдьыбыт. Үөһээ Бүлүүгэ нэһилиэнньэ саамай элбии сылдьыбыт кэминэн 2010 сыл буолбут – 21 661 киһи. Онтон Дьокуускай куорат нэһилиэнньэтин ахсаана сылтан сыл ахсын хараабакка үрдүү турар. Ол курдук, 113 сыл устатыгар куорат дьонун ахсаана 1897 сылга 6,5 тыһ. киһиттэн 2010 сылга 372 801 киһиэхэ тиийбит, ол аата 45 төгүл улааппыт. Ол саҕанааҕы Саха уобалаһын бүттүүнүн нэһилиэнньэтин 2,4% ылар эбит буоллаҕына, билигин Саха сирин хас үһүс олохтооҕо Дьокуускайга олорор. Онтон Саха сирин нэһилиэнньэтэ 1991 сылга, ким хайгыыр, ким үөҕэр сэбиэскэй былааһа эстэр сылыгар, муҥутуур элбии сылдьыбыт, баҕалаах мөлүйүөммүтүн куоһаран, 1 118 983 киһи буола сылдьыбыт.

Сунтаар улууһугар бастакы кылааска киирбит оҕо ахсаана

1. Сунтаар АСО – 138
2. Күндэйэ – 15
3. Сунтаар санаторнай – 14
4. Тойбохой – 14
5. Элгээйи – 14
6. Сунтаар 1№-дээх ОО – 13
7. Кириэстээх – 12
8. Сунтаар 3№-дээх ОО – 10
9. Бордоҥ – 10
10. Күүкэй – 9
11. Сунтаар 2№-дээх ОО – 7
12. Арыылаах – 7
13. Илимниир – 7
14. Кутана – 7
15. Кэмпэндээйи – 6
16. Сиэйэ – 6
17. Куокуну – 5
18. Түбэй Дьаархан – 5
19. Хоро – 4
20. Маар Күөл – 3
21. Туойдаах –  3
22. Түбэй – 3
23. Сунтаар коррекционнай – 2
24. Бүлүүчээн – 2
25. Тэҥкэ – 2
26. Уустуйа – 2
27. Аллыҥа – 0
28. Дьаархан – 0
29. Наахара – 0
30. Толоон – 0
31. Хадан – 0

Барыта – 320

Бүлүү улууһун үрдүнэн оскуолаҕа киирбит оҕо ахсаана

1. Бүлүү АСО-1 –  69
2. Бүлүү 2№ ОО – 50
3. Бүлүү 3№ ОО – 52
4. Кыһыл Сыыр – 32
5. Чинэкэ – 21
6. 1 Күүлэт – 11
7. Хампа – 11
8. Баппаҕаайы – 8
9. Үгүлээт – 8
10. Халбаакы – 7
11. Бороҕон – 6
12. Бөтүҥ – 6
13. Мастаах – 5
14. Тылгыны – 5
15. Лөкөчөөн – 4
16. Тааһаҕар – 4
17. Кыргыдай – 3
18. Дьөккөн – 2
19. Кыадаҥда – 2
20. Хаҕын –  0

Барыта – 306

Онтон ыаллыы Ньурба 

1. Ньурбатааҕы элбэх хайысхалаах гимназия – 63
2. Антоновка – 50
3. Ньурбатааҕы М.С.Егоров аатынан ОО – 44
4. Ньурбатааҕы 3№ ОО – 39
5. Маалыкай – 19
6. Маар – 12
7. Чаппанда – 11
8. Малдьаҕар – 10
9. Хорула – 10
10. Чуукаар – 9
11. Убайаан – 8
12. Акана – 7
13. Марха – 7
14. Сүлэ – 7
15. Хатыы – 7
16. Күндээдэ – 6
17. Киров – 5
18. Хаҥалас – 5
19. Дьаархан – 4
20. Өҥөлдьө – 2
21. Үөдэй – 2
22. Дьиикимдэ – 1
23. Ньурбачаан – 1

Барыта – 328 оҕо

Бу туһунан улуус хаһыатыгар @gazetanyurba @ulusmedia ✍�� Лена Петрова суруйуута тахсыбыт.

Үөһээ Бүлүү улууһун үрдүнэн 287 оҕо бастакы кылааска үөрэнэ киирдилэр

1. И.Н. Барахов аатынан 1№ ОО – 50
2. Д.С. Спиридонов аатынан улуустааҕы гимназия – 46
3. Ю.Н. Прокопьев аатынан 3№ спортивнай ОО – 33
4. Кэнтик – 18
5. М.Т. Егоров аатынан 2№ ОО – 15
6. Нам – 15
7. Хоро – 14
8. Дүллүкү – 13
9. Ороһу – 9
10. Оҥхой  – 9
11. Боотулуу – 9
12. Кырыкый – 7
13. Мэйик – 7
14. Тамалакаан – 7
15. Харбалаах – 7
16. Туобуйа – 6
17. Далыр – 5
18. Өргүөт – 4
19. Хомустаах – 4
20. Маҥаас – 3
21. Балаҕаннаах – 3
22. Сургуулук – 2
23. Быракаан – 1

Өскөтүн былырыын Үөһээ Бүлүүгэ 365 оҕо бастакы кылааска үөрэнэ киирбит буоллаҕына, быйыл баара-суоҕа 287 киирбит, ол аата 78 оҕонон, быһа холоон 22%-нан аҕыйаабыт.

Хомойуох иһин, Ньурбаҕа уонна Бүлүүгэ былырыыҥҥы көрдөрүү суох буолан, ырытар кыахпыт суох.

Бүлүү бөлөх улуустарын тэҥнээн көрдөххө – саамай ыарахан балаһыанньа Сунтаарга үөскээбит. Сэбиэскэй кэмҥэ Сунтаар Саха сиригэр өрүү инники күөҥҥэ сылдьара –оскуолалар туруктарынан, Герой учууталынан, бастыҥ үлэлээх сопхуос оробуочайдарынан, аар-саарга аатырар түмэллэринэн, ыаллар олорор дьиэлэрин тупсаҕайдык тутталларынан, ССРС-ка, ону ааһан аан дойдуга тарҕанар саҥа сүүрээннэри бастакынан олоххо киллэрэринэн, уйгулаах ыһыахтарынан, кыраһыабай кыргыттарынан, сытыы-хотуу уолаттарынан. Баҕар, итинник сонуну сырсар, сырдыкка-кэрэҕэ дураһыйар майгыбыт баһыйан, Сунтаар үгүс эдэр дьоно киин сирдэргэ көһөн, быйылгы сылга бүтүн биэс нэһилиэккэ үөрэҕи баһылыы киирэр биир да оҕо хаалбатах буоллаҕа…

***

Сороҕор дьон маннык дии саныыр: оскуолаларга, уопсайынан бүддьүөт тэрилтэлэригэр үлэ миэстэтин үксүн олохтоох кырдьаҕастар, баһылык эбэтэр оскуола (балыыһа, уһуйаан) салайааччыларын аймахтара баһылаан олороллор, эдэр испэсэлиистэргэ миэстэлэрин туран биэриэхтэрин баҕарбаттар, балтараа-икки ыстаапка хамнаһы сии олороллор диэн. Кэмиттэн кэмигэр итинник суруйуулар бассаапка тахсаллар да, уопсай хартыына буолуон сөбө суох дии саныыбын,

Ол кэмҥэ эдэр дьоҥҥо умсугутуулаах земскэй тосхоллорунан Саха сирин уһук улуустарын оскуолаларыгар, балыыһаларыгар ыһыллыбыт ССРС урукку өрөспүүбүлүкэлэриттэн,  бырааттыы эрэгийиэннэриттэн идэлээх дьон кэлэн үлэлээн эрэллэр. Онтон биһиги төрөппүттэрбит бүтэһик ынахтарын “сүүстэтэлээн” туран хоту-соҕуруу үөрэппит ыччаттара таксыыстыы, эбэтэр кытай ырыынагар “помогайкалыы”, ордук “продвинутайдара” тыҥырах-кыламан оҥоро сылдьаллар. Аны билигин элбэх эдэр дьахталлар оҕо босуобуйатыгар, сорохтор АБДь-га тылланан барбыт эрдэрин харчытыгар олороллорун ордороллор диэн сир аннынан сибигинэһэллэрэ иһиллэр.

Бу хомолтолоох чахчылар биһиги олохпутугар баһылыыр оруолу ылбаттар дии санаан туран, хайдах дьаһаныахха сөбүй?

***

Төрөппүттэри, ол аата кинилэри кытта оҕолорун нэһилиэккэ, тыа сиригэр хаалларарга  араас ньымалар бааллар.

Биллэн турар, түргэн, кыахтаах куйаар ситимэ баар буолара булгуччулаах, ол туһунан этэ да барыллыбат.

Бастатан туран, тупсаҕай усулуобуйа, үлэ миэстэтэ, эбэтэр муҥ саатар нэһилиэк дьаһалтата эдэр ыалларга сөптөөх көмө оҥорор, саҥа үлэ миэстэтин тэрийиигэ сүбэ-ама биэрэр, ону олоххо киллэрэллэригэр көмөлөһөр буолара ирдэнэр. Холобур, олохтоох дьаһалта тыа хаһаайыстыбатынан дьарыктаныан баҕарар эдэр ыалга оттуур сир биэриитигэр, атын үлэ көрүҥнэринэн дьарыктаналларыгар эмиэ туһааннаах көмө, суут-сокуон өтитүнэн сүбэлэр, дьыаланан көмө оҥоһуллара наада. Манна Масаха Мэхээс үтүө холобур, бу хамсааһыны күөртээччи, иилиир-саҕалыыр киһи буолуон сөп.

Билигин эдэр дьон тыа сиригэр аҥардас сүөһү иитиитинэн, оҕуруот, атын үүнээйи үүннэриитинэн эрэ булгуччу дьарыктаныахтаахтар диэн буолбатах. Куйаар ситиминэн үлэ, хардарыта атыы-кутуу сайдан турар кэмигэр ханнык баҕарар эйгэҕэ үлэни толоруохха сөп, төбөнү эрэ үлэлэтиэххэ наада. Манна Горнай улууһун Маҕарас нэһилиэгэр тутуллуохтаах “Микрополис” холобур буолуон сөп этэ да, тоҕо эрэ олоххо киириитэ бытаан.

Онуоха эбии, бу бөһүөлэк туох эрэ дьону угуйар, ыччаты ымсыырдар өрүттээх буолуон сөп. нэһилиэккэ туох эрэ ураты дьарыктаах дьон, атыттары батыһыннаран, ол дьыаланан дьарыктанарга көҕүлүүр, үөрэтэр буоллахтарына онно ыччат тардыһыан сөп. Манна биир саҕалааһын туһунан ахтан ааһыахха сөп. Мэҥэ Хаҥаалас улууһун Төхтүр орто оскуолатыгар анаан интэринээт арыйан, Саха сирин биир уопуттаах тренерэ В.М.Герасимовы ыҥырбыттара. Онно Валерий Маскимович куораттан бэйэтэ дьарыктыыр уон оҕотун илдьэ тахсан, Төхтүр үөрэнээччилэригэр спорт саҥа көрүҥнэрин – дзюдону уонна самбоны үөрэтэ сылдьар. Мэҥэ сиригэр бу урут суох дьарыкка оҕолор үлүһүйэн сылдьаллар. Инньэ гынан, бу оскуолаҕа 10 үөрэнээччи эбиллибитэ сонун хамсааһын буолар.

Биһиги Сунтаарбут улууһугар холобур буолуохтарын сөп нэһилиэктэр, тэрилтэлэр суох буолбатахтар. Холобур, Күндэйэ нэһилиэгэр ТХПК олус таһаарыылаахтык үлэлиир, эдэр дьон да олохсуйаллар, дьиэ тутталлар, оҕо төрөтөллөр. Ол туоһутунан бу кыра нэһилиэккэ саҥа оскуолаҕа киирэр 15 оҕо баара – тыа бөһүөлэктэриттэн саамай үрдүк көрдөрүү буолар, ол аата ыччат сөбүлүүр, тардыһар дойдута буолбут. Манна тыа хаһаайыстыбатын салаатыгар үлэ миэстэтэ  өссө эбии тахсыан сөп. Тыа сиригэр биир холобур буолар нэһилиэгинэн Аллыҥаны ааҕар этим. Онтум биир да оскуолаҕа киирэр оҕото суох буолан соһутта. Туох биричиинэттэн итинник буолбутун олохтоох дьаһалта, оскуола уонна нэһилиэнньэ ырытан көрөллөрө наада.

Сунтаар сиригэр 35 сыл устата өрүү инники күөҥҥэ сылдьар, саҥа, сонун хайысхаларга үлэлиир “Сунтаарцеолит” диэн бырамыысыланнас тэрилтэтэ баар. Саха сиригэр Кэмпэндээйигэ эрэ хостонор цеолит диэн сир баайын сиэмэнтэҕэ буккуйан, пеноцеолит диэн чэпчэки сыаналаах, итиини тутарынан быдан ордук аныгылыы тутуу матырыйаалын оҥорон таһаараллар. Бу кэскиллээх саҕалааһыны улуус, өрөспүүбүлүкэ салалтата өйөөн, бэйэбитигэр оҥоһуллар матырыйаалларынан киэҥ хабааннаах тутууну ыытан, тыа сиригэр үлэлии кэлэр дьону тупсаҕай хааччылыылаах дьиэлэр күүтэр буоллахтарына, хамсааһын тахсыа этэ.

Сахам дьонун, ааҕааччылары бу суруйууну сэҥээрэн, кэпсэтиигэ кыттарга, саҥа суоллары тобуларга ыҥырабын.

Аны өссө биир үөрэххэ соччо сыһыана суох да буолбатар, бөрүкүтэ суох түгэҥҥэ тохтуохпун баҕарабын.

Көрдөрөр-иһитиннэрэр эйгэҕэ “Айхал” диэн киинэ угуйуктара киэҥник тарҕанан эрэллэр. Онно бу “айымньылара” 2008 сыллаахха Сунтаар улууһугар дьиҥнээхтик буолбут быһылааҥҥа олоҕуран уһулунна диэн чиҥэтэн, чопчулаан этэллэр. Мин бу этиини бүтүн улуус үтүө аатыгар хара мэҥи иҥэрии курдук ылынаммын, ханнык чахчыларга олоҕуран киэҥ эйгэҕэ итинник баһааҕырдар сураҕы тарҕаталларын киинэ режиссеругар Дьулустаан Андросовка ыйытыкпын туһулуубун.