Көнүөх да алҕас…  

(«Үрүҥ» уонна «хара» ойууттар тустарынан)

Билигин үрүҥ ойуун, хара ойуун тустарынан, кинилэр кимнээхтэрин, бэйэ-бэйэлэриттэн туох уратылаахтарын туһунан элбэхтик ыйыталаһаллар. Итинник боппуруостар эмчиттэри, искусство үлэһиттэрин кытта  көрсүһүүлэргэ ордук иҥэн-тоҥон бэриллэллэр. Онно араас эппиэттэр иһиллэллэр, үксүн ким хайдах өйдүүрүнэн эппиэттиир. Манан сиэттэрэн, бэйэм билэрбэр олоҕуран, бу боппуруоска ааҕааччыларга кэпсии түһүөхпүн баҕардым.

   Саха ойууннааһынын бастакы чинчийээччилэр атын омук дьоно этилэр. Биллэн турар, сахалыы үчүгэйдик билбэт атын омук киһитэ саха ойууннааһынын ис хоһоонун барытын этинэн-хаанынан сөпкө өйдөөн олорчутун сөпкө суруйар кыаҕа суоҕа. Ол курдук В.Ф.Трощанскай саба быраҕан саха ойууннааһынын хара итэҕэлинэн ааттаабыта (В.Ф.Трощанский «Эволюция черной веры якутов», Казань, 1902 г.). Бу үлэтигэр сахалары олус баттаан-атаҕастаан маннык суруйбута: «У них нет умственных интересов, выходящих из узкой сферы личного благополучия при данных условиях существования, моральных же интересов, — никаких. Они знают голод, жажду и другие физиологические лишения, но им незнокома неудовлетворенность жизнью, так как у них нет высших интересов, нет моральных требований». 

   Дьэ санаан көрүҥ, маннык өйдөбүллээх киһи хайдах саха ойууннааһынын туһунан сөпкө суруйуон сөбуй? Мантан сиэттэрэн кэнники да үлэлэргэ саха ойууннааһына бэрт кыараҕас өйдөбүлүнэн сырдабытыллыбыта. Үксүн намыһах культуралаах кыра омук языческай итэҕэлин быһыытынан көрдөрүллүбүтэ. Ойууннааһын философията, поэзията, эмтиир, дьайар күүһэ уо.д.а. умнууга хаалбыта.

   Өссө биир улахан сыыһа — ойууннааһынын үөрэтиитэ бу Трощанскай үлэтин курдук үлэлэр сүрүн матырыйаал буолуулара буолар. Билигин бу ойууннааһыны дириҥник, төгүрүччү өртүнэн үөрэтэн билэр  киһи биһиэхэ суох диэн быһаччы этиэххэ сөп.

   Бастатан, «үрүҥ ойуун» диэн өйдөбүлү быһааран көрүөҕүҥ. Үрүҥ ойуун диэн нуучча үөрэхтээхтэрэ научнай литератураҕа киллэрбит терминнэрэ. Сахалар бэйэлэрэ үрүҥ ойуун диэбэттэр — Айыы ойууна дииллэр. Айыы ойууна сахаларга, кинилэргэ соҕуруу олорор эрдэхтэриттэн — бэрт былыргыттан баара. Кини Үөһээ Үрдүк Айыыларга үҥэрэ (ол иһин Айыы ойууна диэн ааттанар). Бастатан туран, Үрүҥ Аар Тойоҥҥо үҥэрэ уонна Айыылартан бэйэтин бар дьонугар көмө, көмүскэл, баай-дуол көрдүүрэ, ыарыыны-сүтүүнү, куһаҕаны дьалбарыталларыгар көрдөһөрө. Айыы ойууна бэйэтин норуотун духовнай салайааччыта этэ. Кини дьону аньыыны (куһаҕаны, тиэрэни) оҥорботторугар үөрэтэрэ, аньыы элбээтэҕинэ, сэт-сэлээн үксээтэҕинэ, куһаҕан буолуон өйдөтөрө. 

   Айыы ойууна кыаһааннаах кумуну (ойуун кыырарыгар кэтэр таҥаһа) кэппэт, муостаах дүҥүрдэммэт этэ. Кини биис ууһун сирдьитин, кэлин тюркскай государстволар баһылыктарын сүбэһитэ, көмөлөһөөччүтэ этэ. Айыы ойууна улахан бырааһынньыктары, түмсүүлэри, уруулары алгыс тылынан арыйара. Биир тылынан эттэххэ, кини бэйэтин норуотугар Үөһээ Үрдүкү Айыы — Тойон Таҥараҕа итэҕэли тарҕатааччы — жрец этэ. (Дьэ уонна баран саха норуотун XVII үйэҕэ диэри языческай итэҕэллээх олорбута диэн дойҕоҕу итэҕэйэ сылдьыҥ!..)

   Айыы ойууна тоҕо эрдэ сүппүтэ? диэн таабырын курдук таайа сатыыбыт. Биллэрин курдук, XVII үйэттэн саҕалаан сахаларга  христианство соҥноммута. Былыр-былыргыттан сэриилээн ылар омук кыайтарбыттар итэҕэллэрин суох оҥорор уонна бэйэтин итэҕэлин күүс өртүнэн киллэрэр. Мээнэҕэ эппэттэр: «Итэҕэлэ суох норуот — норуот буолбат» диэн. Ити төрүт итэҕэл туһунан этиллэр. Төрүт итэҕэл сүтүүтэ — иэдээн. Сахалар Айыы Тойон  Таҥараҕа итэҕэллэрин урусхаллаан, үйэлэргэ сааһыламмыт религияларын үөрэҕин — түҥ былыргы, баай духовнай культураларын үлтү тэпсэн, сатайдаан, садаҕалаан, христианствоны киллэриигэ Айыы ойууттара сүрүн мэһэй быһыытынан көстүбүттэрэ, онон кинилэр күүс өртүнэн туоратыллыбыттара.

   Билигин хара ойуун диэн өйдөбүл туһунан. Бу эмиэ били үрүҥ баар буоллаҕына, утарыта хара баар буолуохтаах диэнтэн тахсыбыт өйдөбүл. Бары суруйууларга » үрүҥ ойууттартан уратылар бары хара ойууттар этилэр» дииллэр. Бу букатын сыыһа. Норуоппутугар ойууттар Улуу Тойонтон айдарыылаахтар, төрүттээхтэр диэн уопсай өйдөбүл баара. Манна Айыы ойууна киирбэт. Бу ойууттары ким да былыр саба тарыйан барыларын хара ойууттар диэн ааттаабат этэ. Кинилэри, Айыы ойууттарыттан арааран, көннөрү «ойууттар» диэн уопсай ааттыыллара.

   Ойууттар тус-туспа идэлэргэ арахсаллара: эмчит ойуун, сүллэрдьит, курдаттыы билэр ойуун, сүөһү, оҕо тардар ойуун, ытык  дабатар ойуун уо.д.а. Биллэрин курдук, ойуун буолар киһи ийэ кута ойуун улуу маһын кумалааныгар иитиллэр уонна кэлин хатарыллар. Бу мас хоту диэки өртүнээҕи кумалааныгар иитиллибит уонна кэлин дьэбиннээх ууга хатарыллыбыт  куттаах ойуун сиэмэх ойуун буолар. Ити былыргыттан баар дьиҥнээх өйдөбүл буолар. Кинилэр ойууттар уопсай ахсааннарыгар ыллахха олус элбэҕэ суох этилэр. Сиэмэх ойууттар, аньыыларын-хараларын ыраастаары, дьоҥҥо үтүөнү оҥоруулара үгүс бу этэ.

   Бу мас соҕуруу, илин, арҕаа өртүлэригэр иитиллибит куттаах ойууттар сиэмэх буолбаттар. Онон ойууттары барыларын, Айыы ойуунуттан уратыларын, хара эбэтэр сиэмэх ойууттар диир сыыһа.

   Мин кылгас ыстатыйабар ойууннааһыны киэҥник хабан кэпсиир былааным суох. Ойууннааһын туһунан атын өртүнэн киирэн төһөнү баҕарар кэпсиэххэ сөп.

   Билигин эмчиттэр наһаа элбээтилэр. Дьиҥэр, киһи барыта айылҕаттан эмчит буолар аналланан айыллыбат. Билигин «ким баҕарар эмчит буолар кыахтаах эбит» диэн кутталлаах, сыыһа өйдөбүл үөскээтэ. Сорохтор, аҕыйах хонуктаах курсу бараат, аҕыйах кинигэни ааҕаат, улахан эмчит курдук сананаллар. Дьэ ол иһин «билигин Арҕааҥы норуот медициналарын үөрэтэбин, онтон сотору Илиҥҥи норуоттар медициналарын үөрэтэн кэбиһиэм» диэн курдук кэпсэтэллэрэ иһиллэн ааһаллар. Бу билбэттэн, эбэтэр олус кыраны билэртэн тахсарын уонна ити этиилэрэ төһөлөөх халы-мааргытык иһиллэрин билбэттэр. Норуот медицинатын биир салаатын да барытын баһылааһын бэрт ыарахан. Холобур, билигин сахалыы отунан, айылҕаттан ылыллар эмтэринэн үчүгэйдик эмтиир киһи Саха сирин үрдүнэн суоҕун кэриэтэ. Араас кинигэлэргэ тахсыбыт норуот эмтиир ньымаларын билбэттэн тахсар.

   Ааһа сананыы утарыта — алыс сэнэнии биһиэхэ эмиэ баар. Мин санаабар, «аны улуу ойуун, улуу эмчит үөскүөхтэрэ суоҕа» диэн муҥутахсыйыы сыыһа. Кырдьык, кинилэр дэҥҥэ үөскүүллэр уонна дэҥҥэ көстөллөр. Ол гынан баран сөптөөх усулуобуйаҕа хаһан баҕарар үөскүөхтэрин сөп.

   Манна биири эбэн этиэххэ наада. Ойуун оскуолатын ааспыт эрэ киһи дьиҥнээх ойуун буолар. Эмчит эмиэ. Улуу ойуун да, улуу эмчит да үйэтигэр биир-икки киһини үөрэтэр. Дьэ ол дьиҥнээх оскуола уонна былыргы үгэс.

Аар Айыы итэҕэлин билиҥҥи уонна инники туруга

«Кыым», тохсунньу 4 күнэ, 1992 с.

Улуу Айыы Ойууна В.А.Кондаков, «АЙЫЫМ ДЬОНУГАР», 12-14 стр., Дьокуускай 1997 с.

ЦРО ААР АЙЫЫ РС(Я)