Исторические факты о первом якутском киносценаристе
Намедни, в Литературном музее имени Платона Ойунского состоялся вечер, посвященный памяти писателя Льва Львовича Габышева – драматурга, прозаика, переводчика и первого якутского киносценариста. Вечер посвящен его 105-летию.
В мероприятии приняли участие «люди, которые были знакомы с ним, писатели, родственники, земляки с Олекминского улуса. Надо сказать, что у Льва Львовича пять замечательных дочерей и они все достигли определенных высот в сфере культуры и искусства» – пишет народный поэт Якутии Наталья Харлампьева на своей страничке.
Вечер памяти Льва Габышева вновь собрал родню — искусствоведа Асю Львовну, театрала Ли́ру Львовну, музыканта Наталью Львовну, филолога Луизу Львовну и театрального деятеля Альбину Львовну. По инициативе родных снова звучали воспоминания и добрые слова, посвящённые писателю.
«Но лично для меня ярче всего проступили два важных аспекта творчества Льва Габышева, значимые и сегодня» – отметила ведущий вечера. Первый — его вклад в развитие якутского кинематографа. Сегодня якутское кино известно всему миру, а начал путь к этому успеху именно Лев Габышев. Ещё в 1973-м вышла всесоюзная премьера фильма «Тайна предков», снятого студией «Таджикфильм» режиссёром Маратом Ариповым по сценарию Габышева. Фильм произвел фурор благодаря участию первых якутских артистов Дмитрия Ходулова, Спартака Федотова, Анатолия Васильева и Наташи Кирюшкиной. Именно Лев Габышев первым осознал необходимость собственного национального киноискусства.
Второй важный аспект — участие Габышева в переводе великого эпоса Олонхо на русский язык. Эта титаническая задача потребовала глубокого понимания традиций и философии народа. Без усилий Габышева и его коллег якутская культура вряд ли бы получила мировое признание как шедевр ЮНЕСКО.
Прошлое и настоящее неотделимы друг от друга. Все новое вырастает из корней прошлого, поэтому талантливые творцы, обогатившие национальную культуру, остаются живыми в нашей памяти навсегда, отметила народный поэт.
Предлагаем видеорепортаж и интервью с вечера памяти. Приятного просмотра!
А вот что о нем написал Заслуженный работник культуры республики Анатолий Васильев в 2000 году:
Киинэ сайдыытыгар үтүөлээҕэ
Лев Львович сырдык кэриэһэ мин дууhабар оруутун тыыннаах. Хайдах эрэ кини куруук биһиги ортобутугар баар курдук, хайдах эрэ куруук кини “киинэ туһунан кэпсэтээри” кэтэһэр курдук. Бутэһик телефонунан кэпсэтибин хайан да умнуом суоҕа. Арааһа, ити өлдүөн аҕыйах хонук иннинэ быһыылааҕа. Онно эппитэ: “Толя, миэхэ кэлэ сырыт… Туох эрэ улахан санаалар бааллар. Киинэ оҥоруохха наада…”. Уонна онно баҕа санаатын элбэҕи эппитэ. Ол биһиги бутэһик кэпсэтиибит этэ. “Кэлэ сырыт”, — диэн ыҥырбыта. Уонна ол тугэҥҥэ мин бэйэм елөөру сытар аҕабын санаан кэлбиттээхпин. Аҕам елөөру сытан колхоһун бырабылыанньатын бэрэсэдээтэлигэр сайабылыанньа суруйан, ынах көрдөһөн ылан турардаах. Ол саҕана мин санаабытым (эдэр этим): “Тоҕо субу өлөөру сытан ынах атыылаһар бараһыный”, — диэн. Билигин сааһыран баран өйдөөн эрэбин — киһи олорорун тухары олоххо эрэлин биир да мүнүүтэһэ сутэрбэт, ону биһиги тыыннаахтар ардыгар өйдөөбөппүт. Хаһан баҕарар буоларын курдук: “Сарсын барыам, өйүүн барыам”, — дии сылдьан, “текучкаҕа” оҕустаран, барбатахпын билигин да кэмсинэбин. Маҥнай көрсүүм: Марат Ариповтыын Культпросветучилищеҕа. Быһыыта, кини сирдээн аралбыта. Мин дьылҕам быһаарыллыытыгар кыттыыгастаах киһи.
КИНОСЦЕНАРИЙ
Биһиги, киинэһэ уйуллубут артыыстар, бэйэбит ыккардыбытыгар кэпсэтэбит: “Маҥнайгы варианынан бу киинэ уйуллубута эбитэ буоллар — улуу киинэ буолуо этэ. Конфлига сытыытынан, айымньы быһыытынан чугаһынан, хараахтырдара күүстээхтэринэн — Лев Львович суруйбут вариана учугэй этэ”. Ону обкоммут буккуйан буортулаан турар. Мин элбэхтик Лев Львовиһы кытта атах тэпсэн олорон кэпсэппит киһим. Син элбэх дьону кытта кэпсэттим, билистим, ол гынан баран, кинилэр ортолоруттан саамай интеллектаахтара, эрудициялаахтара этэ диэтэхпинэ, улаатыннарыы буолбатах. Элбэҕи билэрэ, көрөрө, тыла-ууһа урана. Кэпсэтэр киһитин убаастыыра (ол аата, бэһэтигэр тэнниирэ).
Ханнык баҕарар киһи таһымыгар киирэн (киһини достойнствотын түһэрбэккэ) КЭПСЭТЭР, СЭЛЭһЭр ИДЭЛЭЭ5Э. Мин кини нууччалыы суруйарын сурдээҕин сөҕөрүм: “Ити тоҕо итиннигий?”- диэн ийытарым. Ону быһаарара: “Нуучча тыла баай уонна биһиги, искусство дьоно, ити тылы байылаатахпытына, аан дойду культуратын кытта ыкса билсиэхпит турдаҕа”, — диэн этэрэ. Кэлин бэйэм кинини үтүктэн элбэх нууччалыы публикациялары хаһыаттарга таһааттарар идэлэммитим. Кырдьык да театр туһунан суруйар буоллахха сахалыы суруйар ыарахан. Toҕo диэтэххэ, терминология бөрөбөттэнэ илик. Лев Львович олоҕу таптыыр киһи этэ. Кини өрүү үөрэ-көтө, күлэ-сала сылдьара бу баар. Ыарыы бөҕөнү ыалдьыбыт кийи. Онтун хаһан даҕаны дьоҥҥо-сэргэҕэ сылдьан уҥсэргээбэтэ. “Ээ, барыта учугэй. Эмтэнэбин. Улэлиибин”, — диэн тыллаах буолара. Сэргэлээххэ автобус тохтобулугар көрсөрбүт. Марат Арипов, таджик режиссера, миэхэ суруктарыгар Лев Львовиһы хайаан да ахтан аһарара. Лев Львовиһы кытта быстыспат сибээстээх этэ. Оруутун тугу эмэ суруйдун диэн илдьиттиирэ, кини туһунан сирийэн ыйыталаһара (доруобуйатын туһунан). Билигин киһибит Ригаҕа эмиграцияҕа олорор. Союз эстэн, хайдахтаах курдук сибээстэрбит быһыннылар. Ити политика боппуруойа. Ону ырыта барыллыбат.
КИИНЭ
Лев Львович Саха кинодраматургиятыгар (өскөтүн ол баар буоллаҕына), ону билинэр буоллахтарына, “саха кинодраматургиятын аҕата”. Бу олох бэйэтэ туһунан литературнай жанр. Түмүллүбүт өйдөбүллэринэн суруллар, кылгас этиилэринэн. Манна ойуулааһын суох буолуохтаах. Дьайыы эрэ баар булуохтаах. Туох уйуллуохтааҕын көрөн олорон суруйуохтааххын. Дьэ, ити албастары сахалартан маҥнайгынан Лев Львович баһылаабыта.
Элбэх суруйааччылар кинодраматургияҕа холонон көрөллөр да, кыайбаттар. Арай, эдэрдэртэн Семен Ермолаев баар. Кини дьиҥнээх киинэдраматург хабааннаах киһи. Лев Львович кэргэнин, олоһун аргыһын кытта сыһыана уһулуччу этэ. Ону “Өбугэлэр кистэлэҥнэрин” оройуоннарга көрдөрө сылдьан, бэлиэтии көрбүтүм. Ити кини киһи быһыытынан үтүө майгытын көрдөрөр тубэлтэ. Маҥнайгытынан, кэргэнин субэтин-аматын бастакы миэстэҕэ туруорар эбит этэ. Ити биһиэхэ, эр дьоҥҥо, сурдээх сэдэх тубэлтэ.
Иккиһинэн, хайдах эрэ сабыс-саҥа холбоспут дьон курдук сыһыаннаахтара. Бэйэ-бэйэлэрин мип-минньигэстик, ис-сурэхтэн иэйиилээхтик көрсөн кэбиһэллэрин элбэхтик көрбүтүм (ол ону олус диэн сеҕөрүм). Лев Львович Саха киинэтэ сайдыытыгар оҥорбут өҥөтө улахан, онон саха кинематографиятын историятыгар көмүс буукубаларынан суруллуо.
Анатолий Васильев,
СР культуратын үтүөлээх улэһитэ, 2000
Подписывайтесь на каналы и социальные сети Академии наук Якутии:
— https://t.me/AkademyRepSakha
— https://rutube.ru/channel/24490370/
— https://vk.com/public217206078
Имена в культуре Якутии. Лев Габышев. Читайте здесь