Сахаларга былыр саҥа дьылга билгэлэнии баара дуо?  

Маннык боппуруоһу элбэх киһи ыйытан суруйар. Онон манна тохтоон, быһааран суруйар наадалаах дии санаатым.
   Аан маҥнайгытынан, сахалар Саҥа дьыллара ыһыах кэмигэр сөп түбэһэр. Кыһын тохсунньуга буолар Саҥа дьыл сахаларга Саха сирэ Нуучча государствотыгар киирбитин уонна христианскай итэҕэл киллэриллибитин кэннэ киирбитэ. Өссө чуолкайдаан эттэххэ, нуучча сиригэр тохсунньуга Саҥа дьылы бырааһынньыктааһын Пётр l ыраахтааҕы 1699 с.  ахсынньы 15 күннээҕи ыйааҕынан киллэриллибитэ. Ол аата Нуучча сиригэр 1700 сылы тохсунньу 1 күнүгэр, билиҥҥинэн 14 күнүгэр, бырааһынньыктаабыттара. Ити кэмтэн ыла Саха сиригэр баар нууччалар эмиэ Саҥа дьылларын тохсунньуга көрсөр буолбуттара. 1492 сылга диэри Нуучча сиригэр дьылларын кулун тутар 1 күнүгэр, билиҥҥиттэн 14 күнүгэр ылар этилэр.
   1452 сылтан 1700 сылга диэри Нуучча сиригэр Саҥа дьылы балаҕан ыйын 1 күнүгэр көрсөр буолбуттара. Саха сирин нууччаларын  сабыдыалынан 1700 сыл эргинтэн сахаларга эмиэ саҥа дьылы кыһын тохсунньуга көрсүһүү киирэн барбыта. Сахалар ити бырааһынньык ыытыллар бары көстүүлэрин көрөн олоҕурбут нууччалар хайдах быһыылаахтык ыыталларын, бараһыайданалларын сүһүйэн ылбыттарын киһи саарбахтаабат. Саас от-мас тыллар, айылҕа уһуктар, сүөһү төрүүр, уйгу-быйаҥ олохтонор кэмигэр: «Саҥа дьылга киирдибит, саҥа күөххэ үктэннибит», — диэн ырыанан Саҥа дьылларын көрсөр сахалар кыһын эмиэ иккиһин Саҥа дьыллыыр буолбуттара.
   Нууччалар хайдах бараһыайданалларын үтүктэн, онно кэлин бэйэлэрэ толкуйдаан эбиилэри киллэрэн, христианскай халандаар Саҥа дьылыгар сахалар эмиэ таҥхалыыр, бараһыайданар буолбуттара. Ити урут сахаҕа суоҕа.
   Кэлин, 19-с үйэ ортотугар, Америкаҕа уонна Арҕаа Европаҕа спиритизм тарҕаммыта. Спиритизм диэн тыл спиритус — дух— тыын диэн тылтан тахсар. Сахалыы эттэххэ, өлбүт дьон дууһаларын ыҥыран кэпсэтии, кинилэртэн инникини ыйытыы. Ол өлбүт дьон дууһаларын ыҥыран аҕалар киһи медиум диэн ааттанар. Дьэ, ол ыҥырыллан кэлбит дьон дууһалара кэлэн, медиум сорудаҕынан, остуолу эбэтэр ойуута суох ыраас бүлүүһэни сүүрдэн буукубаларынан тыл таһааран кэпсиэхтээх.  Кэлин медиумнар ааһа бараннар, дьон өбүгэлэрин дууһаларын ыҥыртаан аҕалан көрдөрүүнү эбэтэр хаартыскаҕа бииргэ түһүүлэри тэрийэр буолбуттара. Спиритизм сыыйа бизнескэ кубулуйбута. Олус үлүһүйүүттэн элбэх киһи ньиэрбэтэ сатарыйан ыалдьыбыта. Кэлин спиритизмынан дьарыктаныыны бобор буолбуттара.
   Ааспыт үйэ 80-с сылларыгар спиритизм Нуучча сиригэр кэлбитэ, онтон бэрт сотору Саха сиригэр тиийэ тарҕаммыта. Спиритическэй сеанстары ыытыыны дьон саамай мустар, түмсэр кэмигэр Саҥа дьыл бырааһынньыгар атын нууччалыы барыһыайданыылары кытта булкуйан ыытар буолбуттара. Дьэ ол иһин спиритическай сеанстары эмиэ саҥа дьыл бырааһынньыгар ыытыллар абыычайдар курдук сыыһа өйдөбүл норуокка хаалбыт. Ону билигин барытын арааран өйдүүр наадалаах.
   Ити бараһыайданыыларга элбэх баҕайы былыргы магия элеменнэрэ киирэ сылдьаллар. Холобур, хорҕолдьуну эбэтэр сибинньиэһи уулларан баран ууга кутуу, чэйинэн, кофенан бараһыайданыы, биһилэх көрүүтэ, хаары сиидэлээһин, саппыкы эбэтэр хаатыҥка хаамтарыыта о.д.а. Маны аҕалан саха төрүт культуратыгар киллэрэ сатааһын букатын табыллыбат.
   Өссө биир өйтөн оҥоро сатааһын иһиллэн ааһар. Ол сахалар кулун тутарга Саҥа дьыллаах этилэр уонна кыһыны атаарар бырааһынньыктаах этилэр диэһин. Бу туохха да олоҕурбатах, тугунан да дакаастамматах мээнэ үрдүттэн этиилэр. Кыһыны атаарыы диэн дьиҥнээх нуучча бырааһынньыга. Нууччалар кэлиэхтэрин иннинэ хайа да саха кулун тутарга Саҥа дьылы бырааһынньыктаабат этэ. Кыһыны атаардаҕым диэн туспа бырааһынньык тэриммэт этэ. Оннук биһиги былыргы төрүт культурабытыгар суоҕа.
   Саха дьоно-сэргэтэ, бар дьон түмсэн үөрэр-көтөр, кэпсэтэр-ипсэтэр, ыллыыр-туойар, инникини түстэнэн алҕанар, Үөһээ Сырдык Айыылартан көрдөһөр кэмэ — Саҥа дьыла — Ыһыах эрэ этэ. Ол аата, саҥа күөхтэн саҥа күөххэ үктэнии — от-мас көҕөрүүтүн былыргы саха Саҥа дьыл үүммүтүнэн ааттыыра.
   Онон түмүкпэр маннык этэбин:
1. Саха былыргы төрүт культуратыгар нуучча норуотуттан уонна христианствоттан киирбиттэри булкуйар сатаммат. Былыргы сахаларга кыһын оройугар таҥхаланыы, бараһыайданыы суох этэ. Дыгын саҕанааҕы сахалар бүлүүһэ сүүрдүүтүн, сүлүүкүн иһиллээһинин, кэлин киирбит араас бараһыайданыылар тустарынан түһээн да баттаппат этилэр.
2. Билбэккэ эрэ дьону үтүктэн ону-маны бараһыайданыы, спиритизмынан дьарыктаныы буортулааҕын ыйан туран, Ф.Энгельс, Г.Гудини, Д.И.Менделеев, В.М.Бехтерев, И.П.Павлов спиритизмы: араас бараһыайданыылары дьиҥнээхтик утарбыттара. Спиритизм да, араас бараһыайданыылар да, бары тосту-туора, түктэри да диэххэ сөп дьайыылаахтар. Холобур, спиритизмҥэ өлбүт киһи кутун-сүрүн ыҥыран аҕалыы, кэпсэтии о.д.а. Нуучча норуота итини, холобур, кощунство диэҕэ. Өссө эбии «Кощунство — всегда грех» диэҕэ. Христантианскай таҥара дьиэтэ эмиэ спиритизмы, араас магическай обрядтарынан бараһыайданыыны төрдүттэн утарар. Оттон саха норуота былыр итиннигинэн дьарыгырбатаҕа. Ордук спиритизм сахаларга букатын сөп түбэспэт. Хайа былыргы саха өлбүт киһи кутун-сүрүн ыҥыран аҕалан ыйыта, таҥхалана олоруой?!
   Оччоҕо сахаларга билгэлээһин ханнык көрүҥнэрэ бааллар этэй?
1. Итинниги өтө көрөр, билэр сүдү Айыы ойууттара бааллара. Кинилэр дьыл оройун дуу, ханнык эрэ кэми дуу кэтэһэ сыппакка, куруутун көрөр-билэр этилэр. Холобур, Дыгын ойууттара — абаҕата Айыы ойууна Уһун Ойуун, Айыы ойууна Эргис ойуун Дыгыҥҥа кыайтарыы баарын, хаҥаластар ыһыллар, сахалар батталга киирэр кутталлара баарын эрдэ билэн эппиттэрэ. Ону билэр буолан, Дыгын үйэтигэр түптээх олоҕу олорботоҕо, сахалары түмэ-холбуу сатааһыҥҥа үйэтэ бараммыта. Кини сүрүн соруга, хайдах эмэ гынан, ол кэлэн иһэр иэдээни тохтотуу этэ. Ону тохтотор күүһүнэн сахалары түмүү диэн Дыгын саамай сөпкө толкуйдуура. Инникини өтө көрүүнэн маны таһынан ичээттэр, көрбүөччүлэр дьарыгыраллара. Ол гынан баран кинилэр, ойууттарга тэҥнээтэххэ, бэрт кыраны билэллэрэ.
2. Сахаларга өссө олох-дьаһах усулуобуйата кыһарыйарынан, күнү-дьылы билгэлээһин баара. Өссө сүрдээх сайдыылаах диэххэ сөп. Оннооҕор халлаан сулустарынан көрөн билгэлиир кырдьаҕастар бааллара. Хайдах дьыл, сайын, саас, кыһын, күһүн буолуоҕун эрдэттэн билэллэрэ. Былыргы сахалар айылҕаны билгэлээһиҥҥэ элбэх ньыманы туһаналлара. Ити ньымалар үксүлэрэ билиҥҥи көлүөнэҕэ кыайан бэриллибэккэ хааллылар.

Ойуун туhунан кылгастык

 «Кэскил», атырдьах ыйын 5 күнэ, 1994 с.

В.А. КОНДАКОВ. «АЙЫЫМ ДЬОНУГАР», 115-118 стр., Дьокуускай 1997 с

Саха Өрөспүүбүлүкэтин Аар Айыы итэҕэлин тэрилтэтэ.