Сахалыы тыыннаах оонньуулар – дьиэ кэргэни түмэр күүс

Сахалыы тыыннаах оонньуулар – өйү-санааны сайыннарар, дьиэ кэргэни түмэр күүс!

Остуол оонньуулара дьиэ кэргэни, доҕоттору түмэр, өйү-мэйиини сайыннарар, сынньатар ураты күүстээхтэр. «Айар» маҕаһыыннарыгар сахалыы тыыннаах, оҕону да, улахан киһини да сэргэхситэр оонньуулар атыыга куруук бааллар. Кинилэр төрүт култуурабытын билиһиннэрэр, саха тылын сайыннарар аналлаахтар.

1. «Биэс харах» – өйү-мэйиини эрчийэр оонньуу.

Бу оонньуу дуобат, саахымат курдук оҕолор толкуйдуур, оҥорон көрөр дьоҕурдарын көҕүлүүр, болҕомтолоох буолууну сайыннарар. Быраабылата судургу: кураанах хонууга фишканы уураҕын, онтон 4 мас дуоскаттан биирин 90° эргитэҕин. Ким бастакынан биир кэккэҕэ 5 бэйэтин фишкатын түмпүт – ол кыайар! «Биэс харах» оҕоҕо оонньоон сайдарга, өйүн чэбдигирдэргэ олус табыгастаах!

2. «Сайылык» – дьиэ кэргэни түмэр, сахалыы олоххо ыҥырар оонньуу.

Дьиэ кэргэҥҥитин, доҕотторгутун эбэтэр кэллиэгэлэргитин кытта оонньуургутугар ураты, сахалыы тыыннаах оонньуу. 2-4 киһи оонньуон сөп. Иһинээҕитэ: оонньуур хаптаһын, 4 араас өҥнөөх фишкалар уонна биир кубик. Оонньуу былаһаакката: ортотугар ытык ураһа турар, муннуктарынан – сайылык олоҕун кэрэ көстүүлэрэ: сэргэлэр, балаҕан, от саҕаланыыта, от кээһиитэ. Былыргы саха олоҕун тыына иҥмит ойуулара!

3. «Биир оонньуу, киэҥ билии!» – киэҥ билии аартыга.

Оонньуу саха тылыгар, фольклоругар, култууратыгар, устуоруйатыгар сыһыаннаах 150 ыйытыыттан уонна эппиэттэн турар. Хаартылар сапсыыка курдук тутуллубут буоланнар, ыһыллан хаалбаттар. Дьоҕус кээмэйдээх оонньууну ханнык баҕарар тэрээһиҥҥэ илдьэ сылдьан кэми көрдөөхтүк атаарыахха сөп. Оҕо да, улахан да киһи өйүн-толкуйун сытыылыаҕа, билиитин кэҥэтиэҕэ.

4. «Иэхэй-чуохай!» – түргэн уонна сэргэх оонньуу.

Доҕотторгутун, дьиэ кэргэҥҥитин кытта түмсэн оонньооҥ, хайаҕыт сымсатын тургутан көрүҥ. Бу оонньууга 100 ойуулаах хаарты баар, 2-5 оонньооччу оонньуон сөп. Холуоданы булкуйан, оонньооччуларга 7-лии хаартыны түҥэтэллэр, биир хаартыны остуол ортотугар тиэрэ быраҕаллар. Оонньооччулар биир-биир кимиэхэ ханнык ойууга сөп түбэһэр хаарты баарынан түһэллэр. Сөп түбэһэр суох буоллаҕына, холуодаттан биирдии хаартыны ылаллар. Ким маҥнайгынан хаартыта бүппүт, ол кыайар.

Бу оонньуулар Саха норуотун баай култууратын, төрүт үгэстэрин билиһиннэрэллэр, өйү-санааны сайыннараллар, дьону түмэллэр. Бу уонна да атын оонньуулары «Айар» маҕаһыыннарыттан атыылаһыаххытын сөп.